خلاصه فصل: گردش مواد (در جانوران)

 

این مطلب برای شما مفید بود؟ آیا آن را می پسندید؟


مفاهیم کلیدی در خلاصه فصل :
1)گوناگوني دستگاه گردش مواد در جانوران
2)دستگاه گردش خون انسان
3)قلب
4)رگ ها
5)خون (حدود 8% وزن بدن)
6)دستگاه لنفاوي


راهنمای زیست یاد :
۱) علایم ترتیب بندی مطالب : ۱) ، ❶ ، ● ، ▲ ، ■ ، ◆ ، ○
۲) مطالب با رنگ: مطالب فصل کتاب درسی:برای دانش آموزان، مطالب مرتبط از فصل های دیگر کتاب های درسی:برای کنکوری ها، مطالب خارج از کتاب های درسی:برای توضیح بیشتر مطالب


1)گوناگوني دستگاه گردش مواد در جانوران
❶دستگاه گردش خون و خون :
  ●ندارند:
    ▲پيكر متشكل از 3 يا 2 لايه سلول
    ▲مثال: كيسه تنان (عروس دريايي، هيدر، مرجان و شقايق دريايي)
  ●دارند :
    ▲باز
      ■گردش مستقيم خون بين سلول ها
      ■داراي همولنف (در نقش خون، مايع ميان بافتي و لنف)
      ■مثال: بسیاری بي مهرگان ( عنكبوتيان، حشرات:ملخ و سخت پوستان:خرچنگ دراز)
    ▲بسته:
      ■انواع:
        ◆ساده: خون از شش ها ديگر به قلب باز نمي گردد ← ماهي
        ◆مضاعف: داراي گردش خون كوچك (ششي) و بزرگ (عمومي) ← ساير مهره داران
      ■مثال: در بعضي بي مهرگان و همه ی مهره داران
❷چند مثال:
  ●عروس دريايي :
    ▲داراي ساده ترين نوع دستگاه گردش مواد
    ▲سلول هاي پوشاننده ی لوله هاي عبور آب: مژكدار
  ●ملخ (باز):
    ▲داراي قلب لوله اي 6 قسمتي منفذ دار
    ▲ورود خون به قلب از طريق منافذ در زمان استراحت
    ▲هنگام انقباض قلب، منافذ بسته اند
    ▲حركت ماهيچه هاي بدن ← راندن خون به بخش هاي عقبي
ارجاع به كتاب دوم فصل5: در اين فصل خوانديد كه تنفس در حشرات از نوع تنفس نايي است و چون ملخ هم يك حشره است پس تنفس ملخ نايي مي باشد و لذا خون ملخ فاقد فعاليت انتقال گازهاي تنفسي است .
  ●خرچنگ دراز (باز) :
    ▲داراي: 1 سرخرگ پشتي، 1 سرخرگ شكمي و 1 سياهرگ شكمي
    ▲داراي قلب دريچه دار
نكته ی شكل 6.2: همان طور كه در قسمت بالا و سمت چپ اين شكل مشاهده مي كنيد، همواره خون تميز وارد قلب خرچنگ دراز مي شود و يا به عبارت ديگر خون ابتدا از آبشش خرچنگ دراز مي گذرد و سپس از قلب او عبور مي كند (درواقع آبشش در محل تلاقي رنگ قرمز و آبي واقع شده است)
  ●كرم خاكي (بسته):
    ▲داراي: 1 سياهرگ پشتي و 1 سرخرگ شكمي
    ▲داراي قلب لوله اي
نكته ی شكل 6.2: به قسمت بالا و سمت راست اين شكل نگاه كنيد. همان طور كه مي بينيد، همواره از قلب كرم خاكي، خون تيره مي گذرد و ضمناً باتوجه به اينكه تنفس كرم خاكي، تنفس پوستي است، پس تنفس پوستي در رگ شكمي (سرخرگ) صورت مي گيرد. نكته ی ديگر اينكه در قسمت پايين و سمت چپ اين شكل، واژه ی «عصب» را مشاهده مي كنيد كه باتوجه به اينكه اين عصب در قسمت شكمي كرم قرار گرفته، پس كرم خاكي داراي «عصب شكمي» است.
  ●ماهي (بسته):
    ▲داراي: 1 سياهرگ شكمي، 1 سرخرگ شكمي (داراي بيشترين فشار خون)  و 1 سرخرگ پشتي
    ▲مسير گردش خون:
zist1f655812
نكته ی شكل 6.4: در زيرنويس اين شكل نوشته شده كه در ماهي هاي استخواني معمولاً 4 جفت كمان آبششي وجود دارد.
❸تعداد حفره هاي قلب در جانوران:
  ●ماهي ها: 2 حفره ( 1 دهليز + 1 بطن)
  ●خزندگان، پرندگان و پستانداران: 4 حفره ( 2 دهليز + 2 بطن)


2)دستگاه گردش خون انسان
❶سازگاري هاي دستگاه گردش خون عليه نيروي گرانش :
  ●قلب ماهيچه اي
  ●تلمبه ماهيچه ها (فشار ماهيچه هاي در حال انقباض به رگ)
  ●دريچه هاي سياهرگ ها در نواحي پاها
  ●بافت پيوندي فراوان در پاها
❷انواع گردش خون در انسان :
  ●کوچک(ششی) (1 تا 4) : بطن راست ← سرخرگ ششي حاوي خون تيره (براي هر شش يكي) ← شش ها ← تبادل گازها ← سياهرگ هاي   ششي حاوي خون روشن (براي هر شش دو تا) ← دهليز چپ
  ●بزرگ (عمومي) (5 تا 11): بطن چپ← آئورت← اندام ها ← تبادل مواد← بزرگ سياهرگ هاي زيرين و زبرين← دهليز راست
zist1f678954


3)قلب
❶اجزاء :
  ●حفره ها
    ▲بطن :
      ■راست ← حاوي خون تيره
      ■چپ (قطورتر) ← حاوي خون روشن
    ▲دهليز :
      ■راست ← حاوي خون تيره
      ■چپ ← حاوي خون روشن
  ●دريچه ها
    ▲دهليزي – بطني :
      ■ 2 لختي (ميترال) بين دهليز و بطن چپ
      ■ 3 لختي بين دهليز و بطن راست
      دو مورد قبل: فاقد بافت ماهيچه اي بوده، با جريان خون باز و بسته مي شوند و به برجستگي هاي ماهيچه ديواره داخلي قلب متصل اند.
    ▲سيني شكل :
      ■ابتداي سرخرگ آئورت
      ■ابتداي سرخرگ ششي
  ●رگ ها
    ▲سرخرگ
      ■آئورت
      ■ششي
    ▲سياهرگ ها
      ■بزرگ سياهرگ هاي زيرين و زبرين
      ■ششي
❷لايه ها ي ديواره ی قلب :
  ●داخلي = آندوكارد: پوشش حفره هاي دهليز و بطن← جنس: بافت پوششی
  ●مياني = ميوكارد: ماهيچه اي، ضخيم و بخش قابل انقباض قلب ← ميوكارد دهليزها و بطن ها هركدام جداگانه به شكل يك مجموعه تار به هم   پیوسته به انقباض در مي آيند.
  ●خارجي = پريكارد: بافت پيوندي يا آبشامه ی قلب
❸بافت گرهي قلب :
  ●جنس : ماهیچه ای
  ●كار توليد و هدايت تحريكات قلب
  ●كار اعصاب قلب ← تعيين سرعت انقباض
  ●در جنين همه ی تارهاي ماهيچه اي (ميوكارد و بافت گرهي) قادر به انقباض ذاتي هستند.
  ●اجزاء بافت گرهي :
    ▲گره اول = گره پيشاهنگ = گره سينوسي – دهليزي :
      ■محل زايش تحريكات طبيعي قلب
      ■در ديواره ی پشتي دهليز راست و زير منفذ بزرگ سياهرگ زبرين
      ■بزرگتر از گره دوم
    ▲گره دوم = گره دهليزي – بطني:
      ■در حد فاصل بين دهليزها و بطن ها كمي متمايل به دهليز راست
    ▲رشته هاي بافت گرهي :
      ■مرتبط ساختن 2 گره
      ■الياف گرهي ← انتشار انقباض در ديواره ی 2 بطن
نحوی انتشار تحریک در قلب و الکتروکاردیوگارم:
Screenshot (2024).png
 نكته: سرعت انتشار تحريك در گرهی دهليزي – بطني و الياف ديواره ی بين دو بطن نسبتاً کم و در شبكه ی گرهي ديواره ی ميوكارد، زياد است .
نکته ی فعالیت 6.1: در این فعالیت چند جمله ی مهم را مطالعه می کنید: «بطن چپ دیواره ی قطورتری نسبت به بطن راست دارد.»، «در روی بطن ها رگ های غذا دهنده ی قلب و مقدار چربی نیز وجود دارد.»،« در قاعده ی قلب سرخرگ ها و سیاهرگ ها قابل مشاهده اند.» و جملاتی دیگر که حتما آنها را مطالع خواهید نمود.
❹صداهاي قلب :
  ●صداي اول: كشيده، قوي، گنگ، بم ← علت: بسته شدن دريچه هاي دهليزي – بطني
  ●صداي دوم: زير، آهسته، كوتاه، واضح ← علت: بسته شدن دریچه ها سيني شكل
❺كار قلب :
  ●زمان بندي:
    ▲انقباض دهليزها = 0.1 ثانیه
    ▲انقباض بطن ها =0.3 ثانیه
    ▲استراحت عمومي =0.4 ثانیه
zist1f6584123
  ●حجم ضربه اي = مقدار خون خروجي از هر بطن در هر ضربان ← برون ده قلب = حجم ضر به اي × تعداد زنش قلب در دقيقه
  ●مقدار خون پايان دياستول: 120 ميلي ليتر خون در هر بطن ← پايان سيستول: خروج 70 ميلي ليتر خون از بطن ها (خون موجود در هر بطن =   50 ميلي متر)
❻نمودارهاي فعاليت قلب:
  ●كارديوگرافي← ثبت حركات مكانيكي و تغييرات فشار درون حفره هاي قلب
  ●الكتروكارديوگرافي ← ثبت فعاليت الكتريكي قلب (هادي بودن بافت ها ← انتشار پديده ی الكتريكي قلب تا سطح پوست ← قرار دادن   الكترودها بر جلوي قفسه ی سينه يا دست ها و پاي چپ ← منحنی ثبت شده =الكترو كارديوگرام (نوار قلب )
    ▲امواج :
      ■ P:كمي قبل از انقباض دهليزها
      ■  QRS: كمي قبل ازانقباض بطن ها
      ■  T :كمي قبل از پايان انقباض بطن ها
zist1f688945
    ▲بيماري ها
      ■فشار خون مزمن يا تنگي دريچه ها ← بزرگ شدن قلب ← افزايش ارتفاع QRS
      ■نرسيدن خون به ميوكارد ← انفاركتوس ← كاهش ارتفاع QRS
      ■كند بودن هدايت تحريك گره سينوسی – دهليزي به بطن ← طولاني شدن فاصلهء زمانی P تا Q
نکته ی فعالیت 6.2: به این جمله توجه کنید: «تعداد ضربان های نبض همیشه مساوی با تعداد ضربان قلب است.»
نكته ی شكل 6.8: در اين شكل نمودار بالايي، يك كارديوگرام و نمودار پايیني يك الكتروكارديوگرام است. درمورد شكل پايين به اين نكته توجه داشته باشيد كه: «شدت پتانسيل ثبت شده به اين ترتيب است: R > T > P > Q > S
نكته ی بسيار مهم: تحليل نمودار قلب:
zist1f655458
zist1f65411
تذكر 1: در هنگام سيستول دريچه ی ميترال بيشترين فشار را متحمل مي شود (نسبت به ساير دريچه ها) و بيشترين ميزان فشار بر دريچه ی ميترال در اوج انقباض قلب و در فاصله ی ST الكتروكارديوگرام است.
تذكر 2: فاصله ی صداي اول تا دوم 0.3 ثانیه و فاصله ی صداي دوم تا اول 0.5 ثانیه است.
عمیق تر یادبگیرید:
ویدیوهای آموزشی : ❶ چرخه ی قلب، ❷ نحوی انتشار تحریک در قلب


4)رگ ها
❶سرخرگ ها
  ●ساختار:
    ▲داراي ديواره ی قابل ارتجاع
    ▲داراي ديواره ی داراي لايه ی ضخيم ماهيچه اي (ضخيم تر از سياهرگ ها)
  ●نوسان فشار خون در سرخرگ ها بين دو مقدار حداکثر و حداقل
❷مويرگ ها
  ●ساختار:
    ▲وجود يك ماهيچه ی صاف حلقوي در ابتداي هر مويرگ
    ▲متشكل از يك رديف سلول
    ▲داراي منافذ و نفوذ پذيري زياد (استثناء : مويرگ هاي مغزي داراي نفوذپذيري كم)
  ●تبادلات مواد :
    ▲فشار تراوش (نتيجه ی فشار خون): در ابتداي مويرگ بيشتر از فشار اسمزي ← بيرون راندن مواد از مويرگ
    ▲تفاوت فشار اسمزي ( فشار اسمزي پروتئين هاي پلاسما > فشار اسمزي پروتئين هاي مايع ميان بافتي ): در انتهاي مويرگ بيشتر از فشار     تراوش← بازگشت 90 % مواد خارج شده به خون و 10% به رگ لنفي (و در نهايت بازگشت به گردش سياهرگي)
  ●علل خيز یا ادم← افزایش غیر طبیعی مایع میان بافتی:
    ▲كمبود پروتئين در خون
    ▲افزايش فشار درون سياهرگ ها
    ▲بسته شدن رگ هاي لنفي
    ▲آسيب ديواره ی مويرگ ها
    ▲افزايش سديم بدن
نکته: فشار تراوش خون در ابتداي مويرگ > فشار تراوش خون در انتهاي مويرگ
❸سياهرگ ها:
  ●ساختار: داراي قطر بيشتر از سرخرگ ها و ديواره با مقاومت كم ← داراي بيشترين مقدار خون
  ●عوامل مؤثر در حركت خون در سیاهرگ ها
    ▲باقي مانده ی فشار سرخرگي
    ▲فشار منفي (مكش) قفسه ی سينه
    ▲فشار حاصل از پايين آمدن ديافراگم هنگام دم
    ▲حركات موزون ماهيچه ها
    ▲دريچه هاي يك طرفه ی لانه كبوتري در نواحي پايين بدن
❹سرعت حركت خون در رگ ها
  ●سرعت در آئورت بيش از سايرين ← 40 تا 30 سانتي متر در ثانيه
  ●سرعت در وسط رگ بيش از كناره ها
  ●علل فشار نسبتاً زياد خون :
    ▲تعداد زياد گلبول هاي قرمز
    ▲تعداد زياد پروتئين هاي پلاسما
    ▲كمي قطر رگ ها
    نتیجه : ← ايجاد مقاومت← فشار نسبتاً زياد خون
❺توزيع خون در بافت ها
  ●مواد شيميايي و عوامل عصبي ← به انقباض يا انبساط درآمدن ماهيچه هاي صاف حلقوي فراوان ديواره ی سرخرگ هاي كوچك (داراي مهمترين   نقش در تغيير مقدار خون بافت ها) ← تغيير قطر رگ ها
  ●تغييرات حاصل از متابوليسم مانند كاهش اکسیژن ، افزایش دی اکسید کربن و افزايش گرما← تأثير مستقيم بر ديواره ی رگ ها ← گشاد   شدن رگ ها ← افزايش خون رساني به اندام هايي كه متابوليسم شديد دارند (استثناء : رگ هاي ديواره ی كيسه هاي هوايي و كمبود اکسیژن)
عمیق تر یادبگیرید:
ویدیوهای آموزشی : ❸ تبادل مواد در مویرگ ها


5)خون (حدود 8% وزن بدن)
❶تركيبات:
  ● 55 درصد پلاسما
  ● 45 درصد سلول هاي خوني (هماتوكريت= نسبت حجم سلول های خونی به حجم خون)
❷وظايف :
  ●انتقال مواد غذايي، اكسيژن و دي اكسيد كربن، هورمون ها و…
  ●تنظيم دماي بدن
  ●ايمني بخشي به بدن با عمل گلبول هاي سفيد
❸گلبول هاي قرمز (اريتروسيت ها):
  ●ويژگي ها:
    ▲فاقد هسته
    ▲از دست دادن تقريبي همه ي اجزاي سلولي
    ▲پر شدن با هموگلوبين
    ▲در دو طرف مقعر
  ● نقش:
    ▲حمل اکسیژن ← توسط هموگلوبین
    ▲جابه جایی دی اکسید کربن ← به طور مختصر
    ▲مقدار زیاد آنزیم انیدازکربنیک در غشا ← ترکیب آب و دی اکسید کربن ←با این عمل نقش بسیار مهم در جابه جایی و دفع دی اکسید کربن
نکته: در ارتفاعات ← کاهش فشار اکسیژن هوا ← افزوده شدن بر گلبول های قرمز
  ●زايش :
    ▲دوران جنيني: كيسه ی زرده ← كبد ← طحال ← گره لنفي ← مغز استخوان
    ▲از 5 سالگي به بعد: مغز استخوان هاي پهن و بخش كوچكي از استخوان هاي دراز متصل به تنه (ران و بازو)
  ●عوامل تنظيم كننده ی زايش:
    ▲اريتروپويتین (ترشح از كليه ها و كبد)
    ▲ويتامين B12
    ▲اسيد فوليك
نکته: سلول های دیوارهء معده با ترشح، گلیکوپروتئین فاکتور داخلی معده از تخریب ویتامین B12 جلوگیری می کند.
  ●مرگ (عمر تقريباً 120 روز): افزايش سن← كاهش آنزيم هايشان← شكننده شدن غشاء—( عبور از مويرگ هاي باريك كبد و طحال)—>   آسيب ديدن گلبول ها ← تجزيه ی هموگلوبين توسط ماكروفاژها ←
    ▲انتقال آهن به مغز استخوان براي ساخت گلبول هاي جديد (مقدار آهن در بدن شخص بالغ تقريباً 4 گرم )
    ▲ورود گلوبين به چرخه ی متابوليك پروتئين ها
    ▲توليد بيلي روبين (ماده ي اصلي رنگ صفرا)
  ●بيماري ها
    ▲آنمي ها= كاهش تعداد گلبول های قرمز خون يا مقدار هموگلوبين آنها ← علت: از دست دادن خون و كمبود آهن
    ▲پلي سيتمي ها= افزايش تعداد گلبول هاي قرمز خون ← علت : كم رسيدن اكسيژن به بافت ها و پركاري غير طبيعي مغز استخوان
نکته ی فعالیت 6.5: به این جمله توجه کنید: «در هر میلی لیتر مکعب خون به طور متوسط 5 میلیون گلبول قرمز وجود دارد. سطح گلبول قرمز 120 میکرومتر مربع و حجم خون انسان به طور متوسط 5 لیتر است.»
❹گلبول هاي سفيد:
  ●گرانولوسيت (توليد در مغز استخوان):
    ▲نوتروفيل:
      ■فاگوسيت
      ■تحرك زياد
      ■حركت با خاصيت تاكتيك شيميايي
      ■دارای حركات آميبي شكل و ورود به بافت به کمک پدیده ی دیاپدز (تغییر شکل گلبول های سفید به طوری که بتوانند از منافذ مویرگ ها       عبور کنند)
    ▲ائوزينوفيل:
      ■فاگوسيت
      ■شباهت ظاهري به نوتروفيل
      ■قدرت آندوسيتوز كمتر از نوتروفيل
      ■افزایش در عفونت هاي انگلي
    ▲بازوفيل:
      ■ترشح هپارين (ضد انعقاد خون)
      ■ترشح هيستامين (گشاد كننده ی رگ ها)
  ●آگرانولوسيت :
    ▲منوسيت (توليد در مغز استخوان):
      ■در خون:منوسيت :
        ◆فاگوسيت
        ◆دارای حركات آميبي شكل و ورود به بافت به کمک پدیده ی دیاپدز
      ■در بافت: ماكروفاژ :
        ◆عمر طولاني تا بيش از يك سال
        ◆داراي ليزوزوم فراوان
    ▲لنفوسيت :
      ■ B ( توليد در مغز استخوان)← ايمني هومورال
      ■ T ( توليد در بافت لنفی ) ← ايمني سلولي
نكته ی شكل 6.19: شكل هريك از گلبول هاي سفيد را به خاطر بسپاريد. ضمناً بهتر است كه به شكل گلبول هاي سفيد در شكل 6.17 هم توجه نماييد.
ارجاع به كتاب سوم فصل 1: براي كسب اطلاعات بيشتر درمورد ايمني و گلبول هاي سفيد مي توانيد فصل اول كتاب سوم را به طول كامل مطالعه كنيد.
❻گروه های خوني:
  ●بسته به نوع آنتي ژن موجود در غشاء گلبول قرمز :
zist1f6548
  ●RH:
    ▲خون RHمنفی (فاقد آنتی ژن RH) در حالت عادی پادتن ضد RH ندارد—(تزریق خون RH مثبت (دارای آنتی ژن RH) به خون RH     منفی—> تولید پادتن ضد RH در خون RH منفی—(تکرار تزریق)—> واکنش شدید در خون RH منفی
    ▲مثال (در بارداري دوم به بعد): مادر RH منفی و جنین RH مثبت ← آگلوتينه شدن (لخته شدن) خون جنين
❼انعقاد خون :
  ●موانع خونريزي:
    ▲انقباض ماهيچه ی صاف ديواره ی رگ در محل بريدگي
    ▲آماس و به هم چسبيدن پلاكت ها
    ▲لخته شدن خون
  ●مراحل:
zist1f6552140
نكته ی شكل 6.20: در اين شكل اولاً به كلمه ی« بافت پيوندي» و ثانياً به جمله ی « پلاكت ها موادي ترشح مي كنند كه پلاكت هاي ديگر را چسبنده مي کند » توجه داشته باشيد.
عمیق تر یادبگیرید:
ویدیوهای آموزشی : ❹ تجزیه ی هموگلوبین


6)دستگاه لنفاوي
❶رگ هاي لنفي:
  ●رگ هايي با انتهاي بسته در همه جاي بدن و داراي دريچه
  ●بازگرداندن مواد به يكي از سياهرگ هاي بدن
  ●حاوي آن بخشي از مايع ميان بافتي (10%) كه پس از تبادل مواد دوباره به مويرگ باز نمي گردد + چربي ها و ويتامين هاي محلول در چربي كه   در روده جذب رگ لنفي شدند.
❷گره هاي لنفي (غده نيستند):
  ●اسفنجي
  ●حاوي ماكروفاژها
  ●مكان:
    ▲اطراف گردن
    ▲زيربغل
    ▲کشاله ی ران
  ●مثال:
    ▲لوزه هاي حلقي
    ▲لوزه ی سوم (آدنوئيد)
    ▲ساير لوزه ها


چقدر یادگرفته اید ؟؟؟
تست های آموزشی :1) تست های غیرترکیبی کنکور 90 تا 95 فصل گردش مواد


منابع :
۱) جزوه ی آموزشی زیست شناسی 1 موسسه گزینه دو

13
برچسب ها :

دیدگاه شما

*لطفا جای خالی زیر را با یک عدد (مثل:3،2،1...) پر کنید تا ثابت شود شما یک ربات نیستید...

13 دیدگاه

  • sara
    2 سال پیش

    ببخشید گردش مواد در گیاهان و ندارید؟ ممنون از مطالب عالیتون

    • زیست یاد
      2 سال پیش

      خواهش
      چرا برا مطالعه ی مطلب گردش مواد در گیاهان برید به این صفحه:
      https://goo.gl/a7v5W3
      البته تو نوار ابزار وب سایت هم می تونستین به راحتی برید به: بخش زیست دوم دبیرستان» فصل گردش مواد »مطلب گردش مواد در گیاهان
      موفق باشین

  • Hani
    10 ماه پیش

    سلام پیجتون فوق العادس خواهششششششششش میکنم مطالب نظام قدیم رو تا پایان کنکور ۹۸ از داخل پیجتون پاک نکنید خییییلی خیییلی بهم کمک میکنه من واقن دبیر فوقالعاده ای نداشتم ک بتونم کامل همه مطالبو بخونم
    اگ لطف کنید و این مطالبو پاک نکنید تا پایاک کنکور ۹۸ واقن واقن ممنونتون میشم

    • زیست یاد
      10 ماه پیش

      سلام
      تا پایان کنکور 98 هیچ کدوم از مطالب نظام قدیم از وب سایت حذف نمیشن…
      خیالتون راحت…
      موفق باشین

  • bahar
    7 ماه پیش

    بسیار عالی بود
    ممنون

شبکه های اجتماعی ما: