خلاصه فصل: هورمون ها و دستگاه درون ریز

 

این مطلب برای شما مفید بود؟ آیا آن را می پسندید؟


مفاهیم کلیدی در خلاصه فصل :
1)هورمون ها
2)غده= اندامي كه سلول هاي آن موادي از خود ترشح مي كنند.
3)انواع هورمون ها
4)غدد درونريز اصلي بدن
5)تنظيم ترشح هورمون ها


راهنمای زیست یاد :
۱) علایم ترتیب بندی مطالب : ۱) ، ❶ ، ● ، ▲ ، ■ ، ◆ ، ○
۲) مطالب با رنگ: مطالب فصل کتاب درسی:برای دانش آموزان، مطالب مرتبط از فصل های دیگر کتاب های درسی:برای کنکوری ها، مطالب خارج از کتاب های درسی:برای توضیح بیشتر مطالب


1)هورمون ها
❶اعمال:
  ●تنظيم فرآيندهاي مختلف از قبيل رشد، نمو، رفتار و توليدمثل
  ●ايجاد هماهنگي بين توليد، مصرف و ذخيره ي انرژي
  ●حفظ حالت پايدار بدن
  ●وادار كردن بدن به انجام واكنش در برابر محرك ها
ارجاع به كتاب دوم فصل 7: به اين جمله دقت كنيد: «مجموعه اعمالي كه در بدن جانداران پرسلولي براي حفظ پايداري محيط داخلي انجام مي شود، هومئوستازي نام دارد.»
❷ويژگي ها:
  ●عمل اختصاصي
  ●مسير حركت و جابجايي هورمون: خون
  ●نوع هورمون + نوع سلول هدف ← تعيين دستور هورمون
❸تفاوت هاي هورمون با انتقال دهنده ي عصبي:
  ●پيك شيميايي دستگاه درون ريز = هورمون
  ●پيك شيميايي دستگاه عصبي = انتقال دهنده ي عصبي
  ●هورمون داراي اثرات كند و طولاني
  ●انتقال دهنده ي عصبي داراي عمل سريع و عمر كوتاه
  ●مسير حركت هورمون: سلول غده ي درون ريز ← مايع ميان بافتي ← خون ← سلول هدف
  ●مسير حركت انتقال دهنده ي عصبي: نورون ← فضاي سيناپسي ← سلول پس سيناپسي
نكته: برخي نورون ها داراي توانايي ترشح هورمون مي باشند. برخي مواد هم به عنوان هورمون و هم به عنوان انتقال دهنده ي عصبي فعاليت دارند. ← مثال: اپي نفرين


2)غده= اندامي كه سلول هاي آن موادي از خود ترشح مي كنند.
❶غدد درون ريز:
  ●كار: ترشح هورمون
  ●انواع: هيپوتالاموس، هيپوفيز، پينه آل (اپي فيز)، پاراتيروئيد، تيموس، فوق كليه، پانكراس، تخمدان و بيضه
❷سلول هاي درون ريز (در ساير اندام ها كه ترشح هورمون يكي از وظايف فرعي آنها است):
  ●كار: ترشح هورمون
  ●مكان: در اندام هاي: مغز، معده، روده ي باريك، كليه و قلب
نكته: دستگاه درون ريز = غدد درون ريز + سلول هاي درون ريز
ارجاع به كتاب دوم فصل 4: در اين صفحه از هورمون گاسترين نام برده شده كه توسط غدد مجاور پيلور به خون ريخته مي شود.
❸غدد برون ريز:
  ●كار: ترشح موادي به ساختارهاي لوله مانند خود (مجرا) ← انتقال مواد به داخل يا خارج بدن
  ●مثال: غده هاي عرق، غدد بزاقي و غده هاي ترشح كننده ي آنزيم هاي گوارشي
  ●نكته: پانكراس:
    ▲بخش برون ريز: ساخت آنزيم هاي گوارشي و انتقال آنها به روده ي باريك
    ▲بخش درون ريز: ساخت هورمون هاي انسولين و گلوكاگون براي تنظيم قند خون
ارجاع به كتاب دوم فصل 4: به خلاصه اي از اعمال بخش برون ريز پانكراس توجه كنيد: «ترشح قوي ترين آنزيم هاي لوله ي گوارش به ابتداي دوازدهه» و «ترشح بيكربنات سديم براي قليايي كردن محيط و از بين بردن اثر اسيدي كميوس معده كه بيشتر آن در روده دوباره جذب مي شود.»
نكته شكل 4.2: در اين شكل اولاً به جاي غده ها نسبت به هم توجه كنيد براي مثال غده هيپوفيز در زير هيپوتالاموس و جلوي ساقه ي مغز قرار گرفته، همچنين غده ي پينه آل بين مخچه و ساقه ي مغز واقع شده و نيز غده ي پانكراس پايين تر از غده هاي فوق كليه مي باشد و نكاتي از اين قبيل. ثانياً در متن فصل 4 در مورد غده تيموس توضيحي داده نشده لذا از همين جا به كتاب سوم صفحه 11 رجوع كنيد. در اين صفحه مي خوانيد كه تيموس غده اي است در جلوي ناي و پشت جناغ كه محل تكامل يافتن لنفوسيت هاي T مي باشد.


3)انواع هورمون ها
❶هورمون هاي آمينو اسيدي (آمينو اسيد تغيير شكل يافته يا پروتئين):
  ●ويژگي: نامحلول در چربي
  ●محل گيرنده: بر سطح غشاي سلول هدف (غير از هورمون هاي تيروئيدي)
  ●شيوه ي عمل: اتصال هورمون (پيك نخستين) به گيرنده ← تغيير شكل مولكول گيرنده (پروتئيني) ← ايجاد ماده اي در داخل سلول (پيك   دومين) ← فعال يا غيرفعال شدن آنزيم يا آنزيم ها ← تغيير فعاليت سلول هدف
  ●مثلاً براي هورمون گلوكاگون:
    ▲پيك دومين: AMP حلقوي
    ▲فعاليت= تجزيه ي گليكوژن به گلوكز
ارجاع به كتاب دوم فصل1: با توجه به مطالب اين صفحه، پروتئين هاي نشانه اي همان هورمون هاي آمينو اسيدي هستند.
❷هورمون هاي استروئيدي (ساخته شده از كلسترول)
  ●ويژگي: محلول در ليپيد
  ●محل گيرنده: در سيتوپلاسم يا هسته ي سلول هدف (گيرنده ي تيروكسين (هورمون آمينواسيدي تيروئيد) هم داخل هسته است.)
ارجاع به كتاب دوم فصل 1: با توجه به مطالب اين صفحه ساختار همه ي استروئيدها يكسان و شبيه كلسترول است. همچنين مصارف كلسترول عبارتند از كاربرد در غشاي سلول جانوري و كاربرد در توليد ساير استروئيدها.
ارجاع به كتاب دوم فصل 2: اين نكته ي مهم از اين صفحه را به ياد بياوريد كه هورمون هاي استروئيدي در شبكه ي آندوپلاسمي صاف توليد مي شوند.
عمیق تر یادبگیرید:
ویدیو های آموزشی: ❶ پیام ثانویه AMP حلقوی (cAMP)، ❷ مکانیسم عمل هورمون های استروئیدی، ❸ گیرنده های داخل غشایی (آلدسترون)


4)غدد درون ريز اصلي بدن
❶هيپوتالاموس:
  ●وظايف:
    ▲كنترل ترشح اوليه ي بسياري از هورمون ها
    ▲هماهنگ كردن فعاليت هاي دستگاه عصبي و دستگاه درون ريز
    ▲تنظيم دماي بدن، فشار خون و احساسات
  ●انواع هورمون ها:
    ▲ترشح هورمون هاي آزاد كننده به رگ هاي خوني بين هيپوتالاموس و هيپوفيز←توليد و ترشح هورموني خاص توسط هيپوفيز پيشين
    ▲ترشح هورمون هاي مهار كننده به رگ هاي خوني بين هيپوتالاموس و هيپوفيز←كاهش ترشح هورموني خاص توسط هيپوفيز پيشين
    ▲توليد هورمون اكسي توسين در هیپوتالاموس←ذخيره در هيپوفيز پسين براي خروج شير از غدد پستاني و انقباضات رحم در هنگام زايمان
    ▲توليد هورمون ضد ادراري در هیپوتالاموس←ذخيره در هيپوفيز پسين براي تغليظ ادرار و حفظ آب در بدن
❷هيپوفيز:
  ●بخش ها:
    ▲پيشين:
      ■ترشح بيشترين تعداد هورمون
      ■ارتباط با هيپوتالاموس از طريق رگ خوني
    ▲پسين:
      ■ارتباط با هيپوتالاموس به طور مستقيم (از طريق آكسون هاي نورون هاي هيپوتالاموس)
    ▲مياني
  ●روش كار هورمون ها:
    ▲تأثير روي غده ي درون ريز ديگر ← ترشح هورموني خاص از آن غده
    ▲تأثير مستقيم روي سلول هاي هدف
  ●انواع هورمون ها:
    ▲تحريك كننده ي غده ي فوق كليه
    ▲ FSH
    ▲ LH
    ▲پرولاكتين
    ▲هورمون رشد
    ▲هورمون تحريك كننده ي تيروئيد
    ▲هورمون ضد ادراري (ADH)
    ▲اكسي توسين
توجه: بد نيست نگاهي به مطالب جدول 4-1 صفحه 90 بياندازيد و با آنها آشنا باشيد.
نكته شكل 4.6: اين شكل، شكلي فوق العاده مهم است و بايد به آن توجه ويژه اي داشته باشيد. اولاً بايد بدانيد كه هر يك از رگ هاي مشخص شده سرخرگ است يا سياهرگ. ثانياً همانطور كه مشاهده مي كنيد، قسمت رابط بين هيپوتالاموس و هيپوفيز فقط سرخرگ دارد و ادامه اين سرخرگ ها هم به هيپوفيز پيشين وارد مي شود. و در آخر به عبارت «سلول هاي درون ريز» هم توجه داشته باشيد.
نكته: هيپوتالاموس و هيپوفيز مركز اصلي كنترل ساير غدد درون ريز هستند.
❸تيروئيد:
  ●وظايف:
    ▲تنظيم سوخت و ساز و نمو
    ▲رشد طبيعي مغز، ماهيچه ها و استخوان ها در كودكان
    ▲افزايش هوشياري در بزرگسالان
  ●جنس هورمون ها: آمينو اسيدهاي تغيير يافته (يد + آمينو اسيد تيروزين)
  ●بيماري ها:
    ▲گواتر= غده ي تيروئيد بزرگ
      ■راه پيشگيري: افزودن يد به نمك طعام
    ▲كم كاري تيروئيد (هيپو تيروئيديسم):
      ■اثرات در كودكان: كاهش رشد، عقب افتادگي ذهني يا هر دو
      ■اثرات در بزرگسالان: كمبود انرژي، خشكي پوست و افزايش وزن
    ▲پركاري تيروئيد (هيپر تيروئيديسم):
      ■اثرات: بي قراري، اختلالات خواب، افزايش ضربان قلب و كاهش وزن
  ●تنظيم مقدار كلسيم ← هورمون كلسي تونين:
    ▲كار: افزايش رسوب كلسيم در بافت استخوان ← كاهش كلسيم خون
نكته: فوائد كلسيم: كاربرد در انقباض ماهيچه ها و نيز ترشح برخي مواد از سلول ها
ارجاع به كتاب دوم فصل 6: در انتهاي اين صفحه مي خوانيد كه وجود ويتامين K و كلسيم براي انجام روند انعقاد خون لازم است و اين يكي ديگر از كاربردهاي مطرح شده در كتب زيست دبيرستان براي كلسيم است.
نكته شكل 4.7: محل غده ي تيروئيد زير حنجره و جلوي ناي مي باشد.
❹پاراتيروئيد (4 غده در پشت تيروئيد):
  ●كار: ترشح هورموني براي افزايش كلسيم خون از طريق:
    ▲تجزيه ي بافت استخوان
    ▲افزايش باز جذب كلسيم در كليه
    ▲فعال كردن ويتامين D ← افزايش جذب كلسيم در روده
ارجاع به كتاب دوم فصل 4: در اين صفحه در مورد ويتامين D مي خوانيد كه اين ويتامين محلول در چربي است و لذا همراه با ذرات چربي از راه رگ لنفي جذب مي شود.
❺فوق كليه:
  ●بخش مركزي (ترشح هورمون هاي ستيز و گريز):
    ▲اپي نفرين (آدرنالين)
    ▲نور اپي نفرين (نور آدرنالين)
    تاثیر دو مورد قبل: افزايش ضربان قلب، فشار خون، قند خون و جريان خون به قلب و شش ها
  ●بخش قشري:
    ▲كورتيزول ← افزايش انرژي در دسترس بدن، افزايش گلوكز خون، شكستن پروتئين ها براي توليد انرژي، سركوب سيستم ايمني (مقادير     زياد كورتيزول)
ارجاع به كتاب سوم فصل1: به اين جمله توجه كنيد كه به افراد گيرنده ي عضو (در پيوند اعضا) داروهايي مي دهند كه فعاليت دستگاه ايمني آنها را تا حدي كاهش دهند.
    ▲آلدوسترون:
      ■كاهش دفع سديم در كليه ها ← افزايش غلظت سديم خون ← افزايش فشار خون
      ■افزايش دفع پتاسيم در كليه ها
نكته: مقايسه ي ديرپايي و آهستگي واكنش در مواقع اضطراري: قشري فوق كليه > مركزي فوق كليه > اعصاب سمپاتيك
❻پانكراس (بخش درون ريز= جزاير لانگرهانس):
  ●انواع هورمون:
    ▲انسولين (تنها هورمون كاهنده ي قند خون):
      ■افزايش توليد و تجمع گليكوژن در كبد ← كاهش قند خون
      ■جذب گلوكز توسط ماهيچه ها و تبديل آن به گليكوژن ← افزايش انرژي
    ▲گلوكاگون:
      ■تبديل گليكوژن كبد به گلوكز ← افزايش قند خون
  ●ديابت شيرين:
    ▲انواع:
      ■نوع يك (وابسته به انسولين):
         ◆يك بيماري ارثي خود ايمني (حمله ي دستگاه ايمني به جزاير لانگرهانس ← كاهش توانايي توليد انسولين)
         ◆شيوع كمتر
         ◆قبل از 20 سالگي
         ◆تزريق روزانه ي انسولين ← از بين رفتن علائم بيماري
      ■نوع دو (غير وابسته به انسولين):
         ◆كاهش تعداد گيرنده هاي انسولين (مقدار انسولين خون بيش از مقدار طبيعي)
         ◆شيوع بيشتر
         ◆بعد از 40 سالگي و بر اثر چاقي و عدم تحرك در افراد داراي زمينه ي ارثي
         ◆ورزش، مراعات رژيم غذايي و دارو ← كنترل بيماري
    ▲مراحل مشترك بين هر دو نوع بيماري: افزايش گلوكز خون ← دفع گلوكز اضافي توسط كليه ها ← دفع آب به دنبال دفع گلوكز ← افزايش     حجم ادرار و تشنگي ← استفاده از چربي ها و پروتئين ها براي توليد انرژي در سلول ها ←توليد محصولات اسيدي و كاهش PH خون ← اغما     ← مرگ
نکته ی فعالیت 4.1: اين فعاليت جملات مهم بسياري دارد و بايد خوب آنها را بررسي كنيد. براي مثال اينكه «قندهاي ساده، سريع قند خون را بالا مي برند و لذا موجب توليد انسولين مي شوند كه خود باعث كاهش قند خون مي شود.» همچنين اين نكته كه «به افرادي كه قند خون آنها پايين تر از حد طبيعي است توصيه مي شود در روز 6 وعده غذا بخورند و در غذاي آنها قندهاي ساده كم باشد و يا اصلاً موجود نباشد.» و نكات ديگري در متن سؤالات و نمودار كه توجه به آنها ضروري به نظر مي رسد.
❼پينه آل:
  ●وظيفه: ترشح هورمون ملاتونين در پاسخ به تاريكي ← مؤثر در ايجاد ريتم هاي شبانه روزي
نكته ي بسيار مهم: در حل تست هاي مختلف با سؤالاتي مواجه مي شويد كه براي حل آنها بايد انواع هورمون هاي پروتئيني و استروئيدي را بدانيد، لذا به اين نكته خوب توجه كنيد و آنرا به خاطر بسپاريد: تنها هورمون هاي بخش قشري فوق كليه (آلدوسترون و كورتيزول) و هورمون هاي جنسي (استروژن، پروژسترون و تستوسترون) استروئيدي مي باشند و ساير هورمون ها همگي پروتئيني هستند.
ارجاع به كتاب سوم فصل 11: در فصل 11 هورمون هاي LH و FSH و اعمال آنها و رابطه ي آنها با هورمون تستوسترون (هورمون جنسي مردانه) بررسي شده است.همچنين در صفحات 241 تا 243 هورمون هاي FSH ،LH، استروژن و پروژسترون در دستگاه توليد مثلي زن بررسي شده اند. از آنجايي كه اعمال و روابط اين هورمون ها و تأثير آنها بر يكديگر بسيار پيچيده است، مي توانيد براي كسب اطلاعات بيشتر به فصل 11 رجوع كنيد.
عمیق تر یادبگیرید:
ویدیو های آموزشی: عمل هورمون گلوکوکورتیکوئید (کورتیزول زیر مجموعه ی گلوکوکورتیکوئید)، مکانیسم عمل تیروکسین (نوعی هورمون ترشح شده از تروئید)، عمل اپی نفرین بر روی سلول های کبد


5)تنظيم ترشح هورمون ها
❶توسط پيام عصبي
❷توسط مكانيسم خود تنظيمي (براساس مقدار هورمون در خون):
  ●خود تنظيمي منفي (رايج تر): افزايش هورمون در خون ← كاهش توليد و ترشح هورمون و برعكس
    ▲نتيجه ي خود تنظيمي منفي: ثابت ماندن مقدار كلي هورمون در خون
  ●خود تنظيمي مثبت: افزايش هورمون در خون ← افزايش توليد و ترشح هورمون و برعكس
عمیق تر یادبگیرید:
ویدیو های آموزشی: خود تنظیمی مثبت و منفی، ارتباطات هورونی


چقدر یادگرفته اید ؟؟؟
سوال های آموزشی: سوال های نهایی 90 تا 95 فصل هورمون و دستگاه درون ریز
تست های آموزشی :1) تست های غیرترکیبی کنکور 90 تا 95 فصل هورمون و دستگاه درون ریز


منابع :
۱) جزوه ی آموزشی زیست شناسی ۲ موسسه گزینه دو
۲) تصاویر : بیولوژی بروکر ویرایش ۲

6
برچسب ها :

دیدگاه شما

*لطفا جای خالی زیر را با یک عدد (مثل:3،2،1...) پر کنید تا ثابت شود شما یک ربات نیستید...

6 دیدگاه

  • خودمم
    3 سال پیش

    واقعا عاليه

  • سارا
    2 سال پیش

    سلام.سپاس برای زحمتی که برای ما میکشین.ببخشید من یه سوالی داشتم.در خلاصه درس شما نوشتین تولید و ذخیره هورمون ضدادراری و اکسی توسین در هیپوفیز پسین صورت میگیره.مگه تولیدش در هیپوتالاموس نبود؟ذخیره در هیپوفیز.

    • زیست یاد
      2 سال پیش

      سلام
      سپاس از شما که سعی می کنید در تکامل این مطلب مشارکت کنید…
      بله کاملا درسته… بخشی از متن کتاب: ((سلول هاى عصبى هیپوتالاموس دو هورمون مى سازند که در هیپوفیز پسین ذخیره و در هنگام لزوم آزاد مى شوند. این دو هورمون عبارت اند از: اُکسى توسین و هورمون ضدادرارى.))
      ما هم در خلاصه فصل این مطلب رو دقیق آوردیم:
      ❶((هیپوتالاموس)):
      ●وظایف:
      .
      .
      .
      ●((انواع هورمون ها)):
      .
      .
      ▲ ((تولید و ذخیره هورمون اکسی توسین در هیپوفیز پسین برای خروج شیر از غدد پستانی و انقباضات رحم در هنگام زایمان))
      ▲((تولید و ذخیره ی هورمون ضد ادراری در هیپوفیز پسین برای تغلیظ ادرار و حفظ آب در بدن))
      منظور ما این بوده تولید در هیپوتالاموس (زیر مجموعه انواع هورمون ها، قسمت هپوتالاموس) و ذخیره در هیپوفیزپسین…
      ولی از جهتی نظر شما درسته …مطلب یه طوریه که شاید مخاطب احساس کنه منظور ما اینکه تولید و ذخیره هر دو در هیپوفیز پسین اتفاق می افته…
      به خاطر همین هم یه اصلاحاتی انجام شد…
      سپاس

  • سارا
    2 سال پیش

    مرسی از لطف شما
    خیلی استفاده کردم

  • سارا
    2 سال پیش

    عااااااالیه ممنون که به فکر کنکوری هاهستین

  • Saladin
    2 ماه پیش

    سلام و خسته نباشید خدمت سایت خوب زیست یاد،تشکر بابت مطالب دسته بندی شده.میخواستم یه نکته رو یاد آوری کنم و اون اینکه در توضیحات بالا ذکر شده به غیر از هورمون های استروئیدی که ذکر شد همه هورمون ها پروتئینی هستند در این مورد بهتره بگیم آمینو اسیدی هستند چون مثلا هورمون های تیروئیدی پروتئین نیستند بلکه آمینو اسید تغییر شکل یافته اند و کلسی تونین هم یک پلی پپتید است در حالی که یک پروتئین از چند پلی پپتید تشکیل شده.پوزش برای اطناب کلام.

شبکه های اجتماعی ما: